Frå lokalaviser til genteknologi i ulveforskinga

Forvaltinga av og forskinga på ulven i Noreg har vore gjennom store endringar.

Publisert
Med kontroversar og mykje mediemerksemd på 1980-talet oppstod ulvepsykosen i Noreg. (Foto: Colourbox)
Med kontroversar og mykje mediemerksemd på 1980-talet oppstod ulvepsykosen i Noreg. (Foto: Colourbox)

På siste halvdel av 1800-talet vart ulvebestanden i Skandinavia betydeleg redusert. Ei utvikling som inga ende skulle ta, og som førte til at bestanden nærast vart utrydda på 1960-talet.

Kva gjorde biologane då? Korleis skulle dei finne ut kor mange ulvar som fanst i Noreg, og kor mange ulvar ein burde ha?

Mange om ulvebeinet

I dag er det mange som har ansvar for ulven og som gjennom ulike metodar tel og overvakar den.

Det overordna ansvaret ligg hos Nasjonalt overvåkingsprogram for rovvilt, som Rovdata driftar, formidlar og vidareutviklar. Det praktiske arbeidet med teljing og overvaking av ulv står blant andre Høgskolen i Hedmark for.

Dei koordinerer og kvalitetssikrar bestandsovervakinga av stasjonære ulvar, mens ikkje-stasjonære ulvar vert registrerte av Statens Naturoppsyn. Dei genetiske prøvene utførast av Rovdata. Det kan gjerne seiast at det er mange om «ulvebeinet».

Nærast utrydda

På 1980-talet vart forskingsseksjonen til Direktoratet for naturforvaltning (DN) skilt ut til Norsk institutt for Naturforskning (NINA).

– Det er vanskeleg å svare konkret på kvifor det plutseleg vart fokus på vern av ulven på 1960-talet, men det er eit samanfall med breiare samfunnstrendar og auka fokus på naturvern på ei og same tid, seier Håkon Stokland ved NTNU.

Når biologane først hadde bestemt seg for at dei ynskja å verne om ulvane, kom dei fram til at det å produsere kunnskap om bestanden si tilstand var essensielt for å få gjennomslag for ei freding.

– Denne kunnskapsproduksjonen kan ein sjå på som ein del av teknikkane som vert nytta for å mogleggjere politikk i praksis, fortel Stokland.

Intensiv overvaking

– Det har vore ei stor utvikling sidan 1960-talet fram til i dag i høve forvalting og regulering av ulven, seier Stokland.

Ulven vart freda tidleg på 1970-talet, og med det vart ulven eit anna forvaltingsobjekt. Før fredinga var det skotpremie på ulven, og ein prøvde regelrett å utrydde den.

– Etter ulven vart freda måtte ein lage ein slags forvalting som gjorde at ein kunne ta vare på den. Dette skapte også problem og kontrovers i forhold til sau og rein, fortel Stokland.

Lite interesse for bevaring

Det finst om lag 30 heilnorske ulvar i tillegg til 50 grenseulvar, som lever på grensa mellom Noreg og Sverige. Om desse finst det ei stor mengd kunnskap, og biologane veit ofte nøyaktig kor mange dei er og i kva område dei held seg.

Før 1960-talet var det imidlertid lite interesse for denne informasjonen eller for å i det heile teke bevare ulven. Viltbiologar frå Noreg, Sverige og Finland kom saman med eit felles ynskje om å finne fram til måtar å verne ulven på.

Svein Myrberget sin metode var å nytte utklipte avis-notisar og saker for å finne fram til observasjonar av ulv. Her frå perioden 1961-1967 fordelt etter fylke og år.
Svein Myrberget sin metode var å nytte utklipte avis-notisar og saker for å finne fram til observasjonar av ulv. Her frå perioden 1961-1967 fordelt etter fylke og år.

Den norske viltforskaren Svein Myrberget frå Statens viltundersøkelser vart sett til oppgåva med å finne ut kor mange ulvar som fanst i Noreg.

Myrberget kom fram til ein metode som gjekk ut på å telje alle nyheiter og notisar om ulveobservasjonar i avisene. Han engasjerte Norske Argus som fungerte som eit avismonitor-system til å klippe ut absolutt alle nyheitene om ulveobservasjonar gjort i landet.

På den måten fekk han alle spaltemetrane som fantes kring ordet «ulv» i norske aviser frå 1948 til 1967, og han sorterte desse ut etter kor pålitelege han meinte dei var. Myrberget sine resultat indikerte at det fanst tre ulvar i Noreg i 1966/1967 og 15 fordelt over heile Skandinavia.

Sette premissane

Konklusjonen i biologane sin rapport var at situasjonen var «katastrofal». Ein konklusjon som også sette premissane for korleis situasjonen for ulvane vart oppfatta i Noreg, og var hovudårsaka til verninga av ulven i 1971.

– Resultatet vart difor ei permanent freding av ulven i 1973. Ein kan seie at biologane hadde nådd det dei var ute etter, seier Stokland.

Viltbiolog Myrberget var veldig klar over at metoden hans hadde fleire feilkjelder og manglar. I ein mindre kjent rapport innrømte viltforskaren at det var vanskeleg å analysere pålitelegheita til notisar i lokalaviser som fort kunne vere forvekslingar.

I ein anna rapport skreiv han likevel at metoden hans var tilstrekkeleg, fordi det var så få ulvar i Noreg, og at dei difor skapte så stor oppstanding blant folk der dei dukka opp.

– Det er grunn til å tru at Myrberget prøvde å lage rapporten så robust som mogleg sidan dette var hovudnøkkelen til å få gjennom at ulven skulle bli freda. Det er likevel for mange feilkjelder i studia til å seie at han lukkast i sitt arbeid med å telje ulvane i Noreg nøyaktig.

– Han lukkast derimot med å skape eit bilete av kor sårbar ulven var, og på den måten laga ei sterk sak for fredinga av dei. Å avgjere på avstand kor mange ulvar det er i Noreg har vore eit problem for biologane heilt til genteknologien gjorde dette mogleg i større grad, seier han.

Myrberget og dei andre skandinaviske biologane sin rapport var viktig i avgjerda om å verne ulven i 1971, berre tre år etter rapporten vart lagt fram. Direktoratet for naturforvaltning og Miljødepartementet refererte også til denne rapporten som førte til ei totalfreding to år etter.

Kontrovers og konflikt

Det vart likevel ikkje lett å forvalte ulven. I 1982 dukka ulven opp på to ulike stader i Noreg, berre nokre år etter fredinga. Med det auka behovet for å kjenne talet ulvar meir nøyaktig på grunn av intensiveringa i den politiske konflikten og krava om erstatninga for sauer.

Tidleg på 1980-talet etablerte Direktoratet for naturforvalting eit omfattande registreringssystem, med inspirasjon frå Myrberget sin metode og som igjen involverte vanlege folk sine observasjonar.

Det var fleire som rapporterte inn til avisene om sine ulveobservasjonar. Her er utklipp frå notiser som stod på trykk i diverse lokalviser på tidleg 1960-tal. (Foto: (Frå Direktoratet for naturforvaltning sitt klipparkiv))
Det var fleire som rapporterte inn til avisene om sine ulveobservasjonar. Her er utklipp frå notiser som stod på trykk i diverse lokalviser på tidleg 1960-tal. (Foto: (Frå Direktoratet for naturforvaltning sitt klipparkiv))

I dette systemet vart det lagt til rette for at folk skulle melde inn til Viltnemnda og forvaltinga om observasjonar. Det vart også utarbeida kunnskapsbrosjyrar og registreringsskjema for å gjere folket betre i stand til å observere og melde inn om det dei hadde sett.

Viltnemnder og viltkonsulentar rundt om i landet vart også rekrutterte til arbeidet for å til kunnskapsflyten. Forvaltinga har framleis restar frå dette systemet intakt i dag, men det har kome nye metodar for bestandsregistrering som gir meir detaljert informasjon.

Ulvepsykosen

– Ein oppdaga raskt at vanlege folk sine observasjonar kunne vere upålitelege og at det var vanskeleg å nytte berre dette systemet på grunn av forvekslinga mellom ulv og hund. Til og med på kort hald og med god sikt kunne «ulvane» vise seg å vere rever eller hundar, fortel Stokland.

Med kontroversane på 1980-talet med Vegårsheiulven og andre tilfelle i tillegg til mykje mediemerksemd, oppstod det som ekspertane kalla «ulvepsykose».

Folk trudde dei såg ulvar som viste seg å ikkje vere det, og det førte til at Viltnemnda fekk inn ein stor mengd observasjonar der av det i det eine tilfellet berre var 11 prosent som vart akseptert som pålitelege observasjonar, ifølgje Stokland.

Mogleggjering av politikken

Biologane konkluderte difor med at undersøkingane måtte gjerast meir tett på ulven. På 1990- og 2000-talet vart det gjort eit nytt stort forsøk på å finne nøyaktige og pålitelege metodar for å forvalte og regulere ulven.

Og med genteknologien og «Nasjonalt overvåkingsprogram» på 2000-talet tok ein i bruk synsobservasjonar, sporing, radiomerking og gentesting. I kombinasjonen av metodane vart det enklare å kjenne att ulvane og lettare å telle samt følgje dei.

– DNA-profilar, bestandsmål, jaktlisensar, ulvesonen og overvakingsprogrammet kan alle skildrast som politiske teknologiar laga av biologar og naturforvaltarar for å kunne mogleggjere politikk i praksis.

Oversikt over ulveflokkane og forvaltningssona til dei norske ulvane 2012-2013. (Foto: (Høgskolen i Hedmark))
Oversikt over ulveflokkane og forvaltningssona til dei norske ulvane 2012-2013. (Foto: (Høgskolen i Hedmark))

– Ulvane forvaltast ikkje direkte, men ved hjelp av slike politiske teknologiar kan ulvane likevel verte regulerte. Dette gjer at det også er gjennom desse teknikkane og instrumenta at forvaltingsobjekt vert skapt. Slike verktøy har vore heilt sentrale for forvaltinga og politikken for ulven, seier Stokland.

Som resultat av dei nye reguleringane vart det i 2004 bestemt at det skal vere tre årlege ynglingar i Noreg.

– Dette meinte stortingspolitikarane var nok for å oppretthalde ein levedyktig bestand og samstundes oppfylle internasjonale konvensjonar som Bern-konvensjonen, fortel Stokland.

Det krev mykje kunnskap for å regulere dette, og på den måten vart overvakinga av ulven meir intensivert.

Referanse:

Håkon Stokland: Å danse med ulver – forvalting og forsking på ulver i Norge siden 1960-tallet, doktorgradsavhandling ved NTNU 2013.