Denne artikkelen er produsert og finansiert av Norges idrettshøgskole - les mer.

Sol og truleg godt føre: Storutfart framfor det gamle Skimuseet ved Frognerseteren ein gang i 1920-åra.
Sol og truleg godt føre: Storutfart framfor det gamle Skimuseet ved Frognerseteren ein gang i 1920-åra.

Da folket tok over Oslomarka

Dette er historia om da Oslomarka gjekk frå villmark til park.

Det seiast at Oslomarka er det som gjer Oslo så unik, ein hovudstad tett på store skogsområde. Men kor lenge har eigentleg «Oslomarka» lege der ute i skogane?

På mange måtar var det fyrst i mellomkrigstida at Oslomarka vaks frem i befolkningas medvit og vart ein stad i deira omverd. Eit moderne friluftsområde vaks fram.

Iver Mytting er stipendiat ved Institutt for lærarutdanning og friluftslivsstudiar på NIH.
Iver Mytting er stipendiat ved Institutt for lærarutdanning og friluftslivsstudiar på NIH.

Omtale lokka folk til marka

Det skjedde som resultat av fleire parallelle prosessar. Mellom anna blei nye friluftslivsorganisasjonar stifta på 1920-tallet, som «Frilufts-klubben» og «Foreningen til fremme av friluftsliv og kropskultur.»

Dei opplevde nye stadar i skogane og ville dele oppdagingane med folk elles. Dei formidla historier og bilete frå vakre plassar – og fine opplevingar som sto på trykk i blad.

– Utover i mellomkrigstida blei forteljingane frå marka fleire, og dei fekk stadig flottare innpakning. All omtalen gjorde marka til det ho er, brakte folk til marka og landskapet ut i verda. Marka blei løfta ut over sine eigne grenser, heim til menneskja.

Parallelt bidrog friluftslivsorganisasjonar og framsynte individ til å gjere marka til folkeeige. Skogane fekk ei ny rolle som tur- og rekreasjonsområde, som ein park.

Korleis skal vi kome tilbake til.

Nye arbeidstidsreglar var ei føresetnad

Denne nye bruken av marka kunne ikkje skje før folk fekk råd til det, og det fekk dei først i mellom- og etterkrigstida. Nye arbeidstidsreglar i 1919 med lov om fritid, var òg ei føresetnad, fortel Iver Mytting.

– Det er kanskje lett å forstå oppblomstringa av tekster om Oslomarka ganske enkelt som eit uttrykk for noko bakanforliggande, for ei veksande interesse. Men ein kan også forstå tekstane som ei kraft i seg sjølve. At landskapet er forma i friluftslivsorganisasjonane sine tekstar.

Venninner på tur i Oslomarka i 1920-åra.
Venninner på tur i Oslomarka i 1920-åra.

Blå band på trea

I avhandlinga si, som han sjølv omtalar som ei teoretisering rundt ei historisk utvikling, skriv han at merking og kart med nye ruter òg kan sjåast som ein måte å skrive på.

Merkinga av marka skapar koplingar til og i landskapet – landskapet ordnast gjennom teikn, språk og ruter.

Marka fekk ein infrastruktur som ikkje var der før.

– Denne nye praksisen forma marka. Da friluftslivsorganisasjonane ynskte å byrje å beskriva rutar gjennom Oslomarka på 1920-talet, oppdaga dei fort at det ikkje held å skrive og teikne på papir. Dei måtte òg skape ei teiknsetting i terrenget. Utan skilt og blå band på trea, ville ruteskildringane bortimot vore umogleg å skrive – eller å følgje.

Han seier han i avhandlinga har fokusert på dette tett samanvevde samsvaret mellom teikna på papiret og teikna i terrenget, og at han har undersøkt korleis det bidrog til endringane i landskapet.

Det hjelpte ikkje berre folk å finne fram i skogen, det gav dei òg ein heilt anna oversikt og endra dessutan korleis dei oppfatta skogen, meiner han.

– Vidare knytta infrastrukturen landskapet saman og var til sist avgjerande for kva som høyrde til og ikkje i den eininga som oppsto og som seinare fekk sitt eige namn, nemleg Oslomarka.

«Damefallet» på Nordberg like nedanfor Sognsvann er ei av dei «Marka-gatane» som blei planlagt allereie i mellomkrigstida og som framleis er i bruk. Bilete frå 1950.
«Damefallet» på Nordberg like nedanfor Sognsvann er ei av dei «Marka-gatane» som blei planlagt allereie i mellomkrigstida og som framleis er i bruk. Bilete frå 1950.

Kjøpte marka som folkepark

– Men marka er da ikkje nokon park...?

– Avhandlinga mi viser kva slag historiske samband det finst mellom fenomena park og Oslomarka, seier Iver Mytting.

Tryvannstårnet var eit populært turmål allereie frå 1863, da det første utkikstårnet blei bygga av Thomas Heftye. Her frå det andre tårnet, omlag 1920.
Tryvannstårnet var eit populært turmål allereie frå 1863, da det første utkikstårnet blei bygga av Thomas Heftye. Her frå det andre tårnet, omlag 1920.

I dag tenkjer nok mange på marka først og fremst som natur, men samstundes er ho eit kulturprodukt.

I fyrste halvdel av 1900-talet byrja ein å argumentere for å bevare Oslomarka, først delar, så heile. Da var parken som fenomen tydeleg med i diskusjonane. Parken var ei referanseramme som ein forstod dette nyare fenomenet på bakgrunn av.

Fleire såg òg Oslomarka som ei historisk forlenging av parkar, offentlege som private. Samstundes var òg meir romantiske førestillingar om skogen som fri mark utbreidd.

– Dette var komplekse diskusjonar og ei utvikling frå fleire historiske røter. Ein del av avhandlinga er ei studie av dynamikken og spenninga mellom kultur og natur i framveksten av Oslomarka. Denne kulturelle «oppkonstrueringa» som fann stad var heilt avgjerande, så jo, ein kan godt kan betrakte Oslomarka som ein type park, seier han.

Mellom anna blei det argumentert for at marka skulle spele ei rolle i innbyggjarane sine liv. Dette var ei moderne forvaltingstenking der ein sette av Oslomarka som eit friområde for slitne byborgarar, akkurat som parkane. Ein la landskapet til rette for rekreasjon og fritid. Oslomarka ble forma som ein avlastningsstad for byen.

Parkvegar og hytter

I 1936 kom Oslomarkas Friluftsråd – Oslo og Omland Friluftsråd frå 1946 – ein viktig aktør i denne historia.

På 1920-tallet opplevde altså organisasjonane at ein kunne gjere nye oppdagingar i Oslomarka; skogområda formeleg vaks med stadig ny utforsking og nye oppteikningar.

Men allereie på 1930-tallet vende dette om. No stod det om å bevare og stengje øydeleggjande krefter ute. Ein måtte slå ring om landskapet.

Friluftsrådet hadde to hovudoppgåver: Dei skulle arbeide for å bevare Oslomarka som friluftsområde, og dei skulle sørge for å etablere utfartsvegar og skiløyper som kopla byen mot marka.

Til dømes i Havnabakken og Damefallet ser ein restar av slike vegar den dag i dag.

Nokre hytter vart òg sett opp for turfolket, men historia til utfartsstadene vi kjenner i dag er samansett. Nokon er frå tidlegare tider, nokon nyare.

I mellomkrigstida inntok stadig fleire turgåarar marka, og dei kunne følgje gradvis fleire blåmerka stiar. Her «Foreningen Friluftsliv og Kropskultur» samla på Kolsåstoppen i Bærum sommaren 1920. Håndfarga fotografi.
I mellomkrigstida inntok stadig fleire turgåarar marka, og dei kunne følgje gradvis fleire blåmerka stiar. Her «Foreningen Friluftsliv og Kropskultur» samla på Kolsåstoppen i Bærum sommaren 1920. Håndfarga fotografi.

For fellesskapet

Iver Mytting meiner det ikkje er negativt at den tidlegare villmarka har blitt eit konstruert landskap med mykje felles med ein park.

– Eg nyanserer førestillingane om Oslomarka og andre friluftsområde som såkalla fri natur. Landskapet er stelt med og forvalta på heilt bestemte måtar, og det formar korleis vi forstår og brukar områda.

– Men kor går grensa for kva som er positiv tilrettelegging? Kva med gondolbaner, stålbruer over fossar, skiheisar...?

– Det fell utanfor avhandlinga mi, men folk gløymer fort kor mykje som allereie er tilrettelagt. Sjølv stiar og skilt er slike døme, og nokon skaper òg problem, som erosjon. Med tilrettelegging følgjer ofte måtar å ta vare på naturen.

Mytting meiner ein lærdom av den historia han fortel, er at vi ikkje burde ta naturområda vi har for gitt.

– Naturen er ikkje noko som ganske enkelt ligg der og ventar på oss. Nokon har sørga for at ho er tilgjengeleg, og vi kan være takksame for at dei var så framsynte og tenkte på fellesskapet sitt beste. Slik ivaretaking for fellesskapet er noko å tenkje på også i dag, til dømes når ein driv omfattande utbygging i strandsona eller i hyttefelt.

Forlokkande bilete til dømes i Facebook aukar utferdstrongen på same måte i dag som magasinartiklane gjorde i mellomkrigstida. Utsikt frå Måtinden på Andøya.
Forlokkande bilete til dømes i Facebook aukar utferdstrongen på same måte i dag som magasinartiklane gjorde i mellomkrigstida. Utsikt frå Måtinden på Andøya.

Vidare på nett

For oslofolk meiner han marka er svært viktig, at den formar folk sitt sjølvbilete. At den er like viktig som sjølve byen. Og at ein skal være takksam for forvaltinga, at marka ikkje er bygd ned korkje av bysatellittar eller hyttegrender.

– Men – kva med nyare omtale, ferdaminne på Facebook, Instagram og i andre kanalar? Har slike same funksjon som forteljingane i før- og mellomkrigstida?

– Eg trur det. No finst det berre eit enda større mangfald av medium både å fortelje og oppleve naturen igjennom. Folk kan drive friluftsliv heimanfrå, dei kan oppleve skikøyring, fjell og kystlandskap enda meir livaktig. Men opplevingane ute er og blir sterkare og noko folk vil tiltrekkjast av. Med input frå nettet blir dei berre lokka enda meir ut, seier han.

Om forskinga på Oslomarka

Iver Mytting, ph.d.-student ved Institutt for lærarutdanning og friluftslivsstudiar (ILF) på NHI, skal forsvare si doktorgradsavhandling «Skogens «blå bånd», framveksten av Oslomarka som friluftsområde» på NIH 22. januar.

Da Oslomarka gjekk frå villmark til park, føregjekk prosessen på fleire parallelle plan. I avhandlinga si tar Mytting opp framveksten og tilblivinga av Oslomarka som friluftsområde. Ifølgje Mytting er det først og fremst i mellomkrigstida at Marka blir til som en tydelig definerbar størrelse, som «ein eigen entitet i verda». Mytting framstiller Marka som eit frambrakt rom, eller ein fortidig romleg konstellasjon, samstundes som han ettergår dei prosessane som skapte nettopp dette rommet.

Mytting si teoretiske, begrepsmessige og empiriske tilnærming består i å sirkle inn tilblivinga av marka ved hjelp av studie av språk, tekst og skrivepraksisar. Han plasserer avhandlinga i det som omtalast som den romlege vendinga i humaniora og samfunnsvitskap: eit forsøk på kople menneska sine idear, førestillingar og forståingar med verda si materialitet og romlegheit.

Powered by Labrador CMS