Saken er produsert og finansiert av Universitetet i Oslo - Les mer

Langsamt blei språket vårt eige

– I åra etter 1814 ønskte svært mange å bevare det dansknorske språket slik som det var. Men dette har blitt sterkt underkommunisert i Noreg. Ikkje eingong riksmålsfolket har vore interesserte i dette, meiner den ferske doktoren Jens Johan Hyvik.
7.5 2008 05:00


“– Språkstandardiseringa vart ein del av nasjonsbygginga, seier Jens Johan Hyvik. (Foto: Annica Thomsson)”

I doktoravhandlinga ”…hvorfor har Norge ikke et eget nationalt Sprog?”  tek Jens Johan Hyvik føre seg førestellingane om eit eige norsk språk i hundreåret før 1850, då Ivar Aasen gav ut den første ordboka si.

– Eg har studert tilhøvet mellom språk og nasjonale førestellingar i tidsrommet frå etableringa av allmugeskulane i 1739 og fram til 1850, då Ivar Aasens Ordbog over det norske Folkesprog vart publisert.

– Det språklege medvitet som voks fram i Noreg i denne perioden fell saman med førestellingane om det nasjonale, seier Hyvik

Han forsvarte nyleg doktorgraden sin ved Institutt for arkeologi, konservering og historie ved Universitetet i Oslo.

Overgang i språkoppfatning

Norsk språkhistorie har i hovudsak vore eit felt for språkforskarane, men Hvyik har studert framveksten av det norske folkespråket i eit historiefagleg perspektiv.

Han meiner det i perioden 1739-1850 skjer ein overgang frå ei før-nasjonalistisk til ei nasjonalistisk oppfatning av folkespråket.

– Noreg går frå å vere ein del av den dansknorske heilstaten til å bli langt på veg sjølvstendig med omsyn til indre tilhøve etter 1814.

– Den før-nasjonalistiske oppfatninga av folkespråket var prega av generell interesse og bruk, vitskapeleg utforsking og standardisering – samt ei pragmatisk haldning til mellom anna språkblanding.

– Men den nasjonalistiske oppfatninga var prega av ei sterk ideologisering, og språkstandardiseringa vart ledd i nasjonsbygginga, seier han.

Eit eige norsk språk?

I 1814 skjer det ei endring i rammevilkåra for eit eige norsk språk i Noreg.

– Før 1814 var det eit visst gehør for at det felles dansknorske skriftspråket skulle ta inn i seg fleire norske element. Men etter 1814 startar tankane om ein språkleg separasjon frå Danmark.

Hyvik meiner likevel ein ser slike tendensar nokre år tidlegare, til dømes i ei avhandling frå 1807, der Gregers Fougner Lundh drøfter korfor det ikkje finst eit eige skriftspråk i Noreg.

– Dette er det første dokumentet som tek til orde for å lage eit eige norsk skriftspråk ut ifrå norske dialektar. Lund stiller mellom anna spørsmålet : ”…hvorfor har Norge ikke et eget nationalt Sprog?” Men denne avhandlinga vart ikkje kjend i samtida, fortel Hyvik.

Det statlege kuppforsøket


“Ivar Aasen ynskte eit eige skriftspråk for Noreg.”

På 1830-talet står reformlinja tydeleg fram, dei som ønskjer å reformere det eksisterande danske skriftspråket i norsk retning.

– Mot desse stod mellom anna dei som ønskte eit nytt norsk folkespråk på sjølvstendig grunnlag, som P.A. Munch og Ivar Aasen. Men i motsetnad til Aasen ville Munch trass alt halde fast på det danske skriftspråket.

– Du snakkar også om det språklege kuppforsøket, kva var det?

– Kuppforsøket vart gjennomført av statlege institusjonar, med god hjelp av norske intellektuelle miljø, og innpå 1830-talet hadde det langt på veg blitt gjennomført.

– Dette byggjer på ei før-nasjonalistisk forståing av folkespråket, ein tek fellesspråket og gjev det ei norsk drakt, men ein gjer ikkje innhaldsmessige endringar av skriftspråket.

– Det er interessant at svært mange ønskte å bevare det dansknorske språket slik som det var. Eg meiner dette har blitt sterkt underkommunisert i Noreg, og ikkje eingong riksmålsfolket har vore interesserte i dette, meiner Hyvik.

Statsmakta ønskte ikkje endring

Sjølv om danskane etter 1814 åtvara mot ein språkleg separasjon frå Danmark, la staten seg i liten grad opp i debattane om språklege spørsmål.

– Den einaste statlege innblandinga skjedde i 1838, då den norske statsmakta slo knallhardt ned på forsøk på å nytte ein meir ortofon, talemålsnær skrivemåte. Likevel er dette svært interessant, fordi det viser at dei som dominerte statsmakta ikkje ønskte innhaldsmessige endringar i skriftspråket.

Doktoravhandlinga til Hyvik er ein del av prosjektet ”Det opne språket” ved Ivar Aasen-instituttet, Høgskolen i Volda.

Lenker:

Fanst det eit norsk språk før 1850? - pressemelding om dispustasen

Det opne språket
 

forskning.no ønsker en åpen og saklig debatt. Vi forbeholder oss retten til å fjerne innlegg. Du må bruke ditt fulle navn. Vis regler

Regler for leserkommentarer på forskning.no:

  1. Diskuter sak, ikke person. Det er ikke tillatt å trakassere navngitte personer eller andre debattanter.
  2. Rasistiske og andre diskriminerende innlegg vil bli fjernet.
  3. Vi anbefaler at du skriver kort.
  4. forskning.no har redaktøraransvar for alt som publiseres, men den enkelte kommentator er også personlig ansvarlig for innholdet i innlegget.
  5. Publisering av opphavsrettsbeskyttet materiale er ikke tillatt. Du kan sitere korte utdrag av andre tekster eller artikler, men husk kildehenvisning.
  6. Alle innlegg blir kontrollert etter at de er lagt inn.
  7. Du kan selv melde inn innlegg som du mener er upassende.
  8. Du må bruke fullt navn. Anonyme innlegg vil bli slettet.

Annonse

Saker fra våre eiere

Opplysningskontoret for Meieriprodukter

Billigere, merket og strategisk plassert mat funker best for at vi skal kjøpe sunne varer.

Senter for internasjonalisering av utdanning

Nesten 7000 norske studenter tok utvekslingsopphold utenlands i 2016. Europa lokker stadig flere ut, mens færre velger USA.

Norsk institutt for vannforskning (NIVA)

Mens mengden plast i havet har vært mye debattert, blir ferskvann sjelden nevnt i det offentlige ordskiftet. Nå har to mastergradsstudenter funnet mikroplast også i hovedstadens elver. 

Saker fra våre eiere

Sykehuset Innlandet HF

Mennesker med psykiske lidelser og rusproblemer får bedre livskvalitet og bedre helse når de får hjelp fra et behandlingsteam.

NTNU

Enkelte med diabetes merker knapt at blodsukkeret blir lavt. Det er uheldig om de for eksempel kjører bil. Nå vet vi mer om hvorfor.

NIBIO

– Dette viser at vi er nødt til å ta godt vare på den skogen vi har, påpeker forsker. 

Forskeren forteller:

Når ungdom presses til å drive med idrett, og voksne bestemmer hvordan de skal gjør det, da blir idrettsungdom lei. Men du kan unngå at barna dine mistrives, blir stresset og presterer dårlig på sikt.

Dinosaurenes historie må skrives om, sier britiske forskere etter en ny enorm analyse. Det vil uten tvil ryste fagfolk verden over, men hvis forskerne har rett, løser de flere uløste gåter.